Beynəlxalq siyasətdə bəzi görüşlər imzalanan sənədlərlə, digərləri isə verdiyi siyasi mesajlarla tarixə düşür. ABŞ Prezidenti Donald Trampın Ankaraya səfəri və Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanla keçirdiyi görüş daha çox ikinci kateqoriyaya aid edilir. İlk baxışdan NATO Liderlər Zirvəsi çərçivəsində baş tutan adi ikitərəfli təmas təsiri bağışlasa da, verilən mesajlar göstərir ki, müzakirələr təkcə ABŞ–Türkiyə münasibətləri ilə məhdudlaşmır. Görüş zamanı NATO-nun gələcək strategiyası, Yaxın Şərqdəki vəziyyət və Cənubi Qafqazda formalaşan geosiyasi proseslərlə bağlı mühüm siqnallar verilib.
Son illər Vaşinqton və Ankara arasında münasibətlər müxtəlif fikir ayrılıqları səbəbindən gərgin mərhələdən keçib.
Mövzu ilə bağlı Milli Məclisin deputatı Vüqar İskəndərov və siyasi şərhçi Asif Nərimanlı 1xeber.media-ya açıqlama veriblər.
Deputat bildirib ki, ABŞ Prezidenti Donald Trampın Ankaraya səfəri və Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanla keçirdiyi görüş beynəlxalq siyasətdə yeni geosiyasi balanslarla bağlı müzakirələri yenidən aktuallaşdırıb.
“Görüş zamanı verilən mesajlar iki NATO müttəfiqi arasında son illərdə müşahidə olunan fikir ayrılıqlarının müəyyən qədər aradan qaldırılması istiqamətində siyasi iradənin mövcudluğunu göstərir. Vaşinqton və Ankara arasında münasibətlərin normallaşması ilk növbədə müdafiə sənayesi, regional təhlükəsizlik və iqtisadi əməkdaşlıq sahələrində özünü göstərə bilər. Xüsusilə Suriya, terrorla mübarizə, Qara dəniz təhlükəsizliyi və enerji marşrutları üzrə koordinasiyanın genişlənməsi ehtimalı diqqət çəkir.
ABŞ–Türkiyə münasibətlərində mümkün yaxınlaşma NATO daxilində də yeni dinamika yarada bilər. Türkiyə Alyansın cənub cinahında strateji mövqeyə malik ölkə olaraq həm Yaxın Şərq, həm Qara dəniz, həm də Şərqi Aralıq dənizi istiqamətlərində mühüm rol oynayır. Buna görə də Vaşinqtonla münasibətlərin yaxşılaşması NATO-nun regional təhlükəsizlik strategiyasının daha koordinasiyalı şəkildə həyata keçirilməsinə töhfə verə bilər.”
V.İskəndərov qeyd edib ki, Yaxın Şərq baxımından belə bir yaxınlaşma Suriya, İraq və İran istiqamətində siyasətin müəyyən qədər uzlaşdırılmasına imkan yarada bilər.
“Bununla yanaşı, Ankara Fələstin məsələsində prinsipial mövqeyini qoruyacağı halda, Vaşinqtonla əməkdaşlıq daha çox təhlükəsizlik və regional sabitlik çərçivəsində inkişaf edə bilər.
Cənubi Qafqaz kontekstində isə ABŞ–Türkiyə dialoqunun intensivləşməsi regiondakı geosiyasi balanslara da təsirsiz qalmayacaq. Türkiyə Azərbaycanın əsas strateji tərəfdaşı kimi regional layihələrdə mühüm rol oynayır. Vaşinqtonun Ankara ilə koordinasiyanı gücləndirməsi nəqliyyat dəhlizləri, enerji təhlükəsizliyi və regionda uzunmüddətli sabitliyin təmin olunması istiqamətində yeni imkanlar yarada bilər.
Bununla yanaşı, Rusiya və İran kimi regional aktorların bu prosesə reaksiyası da geosiyasi mənzərənin formalaşmasında mühüm amillərdən biri olacaq. Ümumilikdə, Ankara görüşü yalnız ikitərəfli münasibətlər baxımından deyil, həm də NATO-nun gələcək strategiyası, Yaxın Şərqdə təhlükəsizlik arxitekturası və Cənubi Qafqazdakı geosiyasi proseslər baxımından diqqətlə izlənilən hadisədir. Bununla belə, görüşün real nəticələri verilən siyasi bəyanatların konkret addımlarla müşayiət olunmasından asılı olacaq. Hazırkı mərhələdə ehtiyatlı optimizm nümayiş etdirmək daha əsaslı yanaşmadır.”
Siyasi şərhçi Asif Nərimanlı isə bildirib ki, ABŞ Prezidenti Donald Tramp ilə Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan arasında Ankarada keçirilən görüş təkcə ikitərəfli münasibətlər baxımından deyil, bütövlükdə regional və qlobal təhlükəsizlik arxitekturası baxımından mühüm siyasi hadisə hesab oluna bilər.
“Görüş zamanı verilən mesajlar göstərdi ki, hər iki tərəf son illərdə yaranmış fikir ayrılıqlarını tam aradan qaldırmasa da, dialoqu genişləndirmək niyyətindədir. Bu, xüsusilə müdafiə sənayesi, təhlükəsizlik, ticarət və regional böhranların idarə olunması sahələrində özünü göstərir.
F-35 proqramı və sanksiyalarla bağlı müsbət mesajların verilməsi münasibətlərdə yeni səhifənin açılması ehtimalını artırır. Bununla belə, bu məsələlərin reallaşması yalnız prezidentlərin siyasi iradəsindən deyil, ABŞ Konqresinin mövqeyindən də asılı olacaq.”
A.Nərimanlının sözlərinə görə, Türkiyə NATO-nun ən böyük hərbi güclərindən biri olmaqla yanaşı, Yaxın Şərq, Qara dəniz və Cənubi Qafqaz arasında strateji körpü rolunu oynayır.
“Vaşinqton da son dövrlərdə Ankaranın bu geosiyasi əhəmiyyətini daha aydın nəzərə almağa başlayıb. Xüsusilə Yaxın Şərqdə artan gərginlik, Ukrayna müharibəsi və enerji marşrutları fonunda Türkiyənin rolu daha da aktuallaşıb.
Bu səbəbdən ABŞ–Türkiyə münasibətlərində müəyyən yumşalma müşahidə olunur. Lakin bunu tam strateji yaxınlaşma kimi qiymətləndirmək hələ tezdir. Çünki tərəflər arasında Suriya siyasəti, Rusiya ilə münasibətlər və bəzi təhlükəsizlik məsələlərində fikir ayrılıqları qalmaqdadır.
NATO baxımından isə bu görüş Alyans daxilində həmrəyliyin gücləndirilməsi istiqamətində mühüm siqnal sayıla bilər. Əgər Ankara ilə Vaşinqton arasında etimad bərpa olunarsa, bu, NATO-nun cənub cinahının daha effektiv fəaliyyətinə müsbət təsir göstərə bilər. Eyni zamanda Türkiyənin müdafiə sənayesinə tətbiq olunan bəzi məhdudiyyətlərin yumşaldılması Alyans daxilində əməkdaşlığı genişləndirə bilər.”
O əlavə edib ki, Yaxın Şərq baxımından da bu görüş xüsusi diqqət çəkir.
“Türkiyə həm Suriya, həm də regional diplomatiyada əsas aktorlardan biridir. ABŞ isə bölgədə yeni təhlükəsizlik balansı formalaşdırmağa çalışır. Bu baxımdan Ankara ilə Vaşinqton arasında koordinasiyanın artması bölgədə bəzi böhranların idarə olunmasına müsbət təsir göstərə bilər. Lakin regionun mürəkkəb geosiyasi reallıqları nəzərə alınarsa, bütün problemlərin qısa müddətdə həll olunacağını gözləmək doğru olmaz.
Cənubi Qafqaz kontekstində də müəyyən nəticələr mümkündür. Türkiyə Azərbaycanın strateji müttəfiqidir və bölgədə sabitliyin təmin edilməsində fəal rol oynayır. ABŞ ilə Türkiyə arasında əməkdaşlığın güclənməsi Cənubi Qafqazda yeni kommunikasiya layihələri və regional təhlükəsizlik təşəbbüslərinə əlavə dəstək verə bilər. Bu, xüsusilə nəqliyyat dəhlizləri, enerji təhlükəsizliyi və iqtisadi inteqrasiya baxımından əhəmiyyətlidir.”
Sonda o vurğulayıb ki, Vaşinqtonun Ankara ilə münasibətləri normallaşdırmaq istəyi Rusiyanın da diqqətlə izlədiyi prosesdir.
“Çünki Türkiyə həm NATO üzvü, həm də Moskva ilə dialoq qura bilən nadir ölkələrdən biridir. Buna görə də Ankara gələcəkdə də balanslaşdırılmış xarici siyasətini davam etdirməyə çalışacaq.
Bu görüş simvolik protokol tədbirindən daha böyük siyasi məna daşıyır. Əsas məqsəd qarşılıqlı etimadı bərpa etmək və strateji əməkdaşlığın imkanlarını yenidən qiymətləndirməkdir. Əgər verilən mesajlar konkret addımlarla müşayiət olunarsa, ABŞ–Türkiyə münasibətlərində yeni mərhələnin başlandığını söyləmək mümkün olacaq. Bunun nəticələri isə yalnız ikitərəfli münasibətlərə deyil, NATO-nun gələcəyinə, Yaxın Şərqdə qüvvələr balansına və Cənubi Qafqazdakı geosiyasi proseslərə də birbaşa təsir göstərə bilər.”
Aysel Timur
1xeber.media
