Prezident İlham Əliyevin 11 avqust 2026-cı ildə Naxçıvan Muxtar Respublikasına səfərinə yalnız növbəti regional səfər kimi yanaşmaq doğru olmazdı. Çünki bu səfərin arxasında açılan və təməli qoyulan obyektlərdən daha böyük mənzərə görünür. Söhbət Naxçıvanın Azərbaycanın siyasi və iqtisadi xəritəsində tutduğu yerin dəyişməsindən gedir. Uzun illər Naxçıvan haqqında danışarkən ilk yada düşən söz “blokada” idi. Coğrafi təcrid muxtar respublikanın iqtisadi imkanlarını məhdudlaşdırır, daşımaları bahalaşdırır, investisiya cəlbediciliyinə təsir göstərirdi.
İndi isə Naxçıvanın gələcəyini ifadə edən sözlər dəyişir:
Tranzit. Sənaye. Enerji. Logistika. İxrac. Regional bağlantı. Bu, sadəcə terminlərin dəyişməsi deyil. Bu, bütöv bir iqtisadi fəlsəfənin dəyişməsidir.
Prezident İlham Əliyevin son səfərinin strateji mahiyyətini də məhz burada axtarmaq lazımdır.
Coğrafi problem geoiqtisadi üstünlüyə çevrilir
Naxçıvanın onilliklər boyu ən böyük problemi onun Azərbaycanın əsas ərazisindən ayrı düşməsi olub. Paradoks isə ondadır ki, dünən Naxçıvan üçün problem hesab edilən həmin coğrafiya sabah onun ən böyük iqtisadi üstünlüyünə çevrilə bilər. Cənubi Qafqazda formalaşan yeni siyasi reallıq regionun nəqliyyat xəritəsini dəyişmək potensialına malikdir. Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında maneəsiz nəqliyyat bağlantısının yaradılması reallaşarsa, muxtar respublika artıq dalan nöqtəsi deyil, Azərbaycanla Türkiyə arasında mühüm quru qovşağı olacaq. Bu zaman məsələ Bakıdan Naxçıvana daha rahat səfər etməkdən çox-çox böyük məna daşıyacaq. Söhbət Xəzər hövzəsini Azərbaycandan keçməklə Naxçıvana, oradan Türkiyəyə və daha sonra Avropaya bağlayan yeni iqtisadi arteriyanın formalaşmasından gedir. Belə bir xətt Mərkəzi Asiyadan başlayan yük axınlarının Azərbaycan üzərindən Qərbə daşınması baxımından Naxçıvanın əhəmiyyətini də artıra bilər. Nəticədə muxtar respublikanın onilliklər boyu iqtisadi inkişafını məhdudlaşdıran coğrafi təcrid paradoksal şəkildə onun strateji kapitalına çevrilər.
Naxçıvan Sənaye Parkı – zavodlardan daha böyük layihə
Prezidentin səfəri zamanı Naxçıvan Sənaye Parkının təməlinin qoyulmasına yalnız yeni müəssisələrin yaradılması prizmasından baxmaq yetərli deyil. Park üçün Naxçıvan şəhərinin cənub-qərbində, Naxçıvan–Sədərək avtomobil yolunun yaxınlığında 310 hektar ərazinin müəyyənləşdirilməsi özü iqtisadi məntiqdən xəbər verir.
Sədərək Naxçıvanın Türkiyəyə qapısıdır. Bu səbəbdən gələcəkdə sənaye parkında istehsal ediləcək məhsulların bazarını yalnız Naxçıvanın və hətta Azərbaycanın daxili bazarı ilə məhdudlaşdırmaq düzgün olmaz.
Əgər yeni nəqliyyat bağlantıları ilə sənaye infrastrukturu eyni iqtisadi sistemdə birləşərsə, Naxçıvanda istehsal edilən məhsul üçün Türkiyə və onun üzərindən digər xarici bazarlara çıxış imkanları genişlənə bilər.
Burada artıq tamam başqa iqtisadi model yaranır:
Naxçıvanda istehsal et – Türkiyə və xarici bazarlara çıxar. Məhz bu model sənaye parkını sıradan regional istehsal zonasından strateji iqtisadi layihəyə çevirə bilər.
Dövlət yolu açır, növbəti mərhələ özəl kapitalındır
Azərbaycanın sənaye zonalarında tətbiq edilən model artıq məlumdur: dövlət infrastrukturu qurur, biznes mühiti formalaşdırır, daha sonra yerli və xarici kapitalın istehsala daxil olması üçün imkan yaradır. 2026-cı ilin əvvəlinə olan rəsmi məlumatlara əsasən, ölkənin sənaye zonalarına 7 milyard manatdan artıq investisiya yatırılıb, 11 mindən çox daimi iş yeri yaradılıb. Naxçıvan üçün isə məsələ həmin modelin mexaniki surətdə təkrarlanması olmamalıdır.
Muxtar respublikanın öz iqtisadi xüsusiyyətləri var.
Aqrar məhsulların emalı, qida sənayesi, tikinti materialları, yüngül sənaye, qablaşdırma, logistika, ixracyönümlü istehsal və gələcək mərhələdə texnoloji müəssisələr Naxçıvan üçün perspektivli istiqamətlərə çevrilə bilər. Əgər bu proses özəl kapitalın real axını ilə müşayiət olunarsa, Naxçıvan iqtisadiyyatında çox mühüm struktur dəyişikliyi baş verə bilər. Dövlətin iqtisadiyyatda aparıcı rolunun yanında daha güclü sahibkarlıq və ixracyönümlü özəl sektor formalaşa bilər. Əsl iqtisadi dönüş də məhz bundan sonra başlayacaq. Bir faktıda unutmayaq ki, Türkiyə ilə sərhəd Naxçıvanın ən böyük aktivlərindən birinə çevrilir. Bu baxımdan Naxçıvanın gələcəyini Türkiyədən ayrı təsəvvür etmək mümkün deyil.
2023-cü ildə Prezident İlham Əliyev və Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın Naxçıvanda İğdır–Naxçıvan qaz kəmərinin təməlini qoyması enerji təhlükəsizliyi baxımından mühüm hadisə idi. Lakin Azərbaycan–Türkiyə xəttində Naxçıvanın potensialı qaz kəməri ilə bitmir. Avtomobil yolları, dəmir yolu, elektrik enerjisi, logistika, sənaye kooperasiyası və qarşılıqlı ticarət imkanları birlikdə qiymətləndirildikdə tamamilə yeni mənzərə yaranır.
Naxçıvan Azərbaycanla Türkiyə arasındakı qardaşlığın yalnız siyasi və tarixi simvolu olmaqdan çıxaraq iki ölkənin iqtisadi inteqrasiyasının əsas fiziki məkanlarından birinə çevrilə bilər.
Burada bir məqam xüsusilə diqqət çəkir:
Naxçıvanın Türkiyə ilə qısa sərhədi uzun illər daha çox siyasi-strateji əhəmiyyəti ilə qiymətləndirilirdi. Yeni mərhələdə isə həmin sərhəd muxtar respublikanın ən qiymətli iqtisadi aktivlərindən birinə çevrilə bilər.
Enerji istehlakçısından enerji qovşağına
Naxçıvanın gələcəyinin başqa mühüm istiqaməti enerjidir. Muxtar respublikanın günəş enerjisi potensialı, Azərbaycanın yaşıl enerji strategiyası və Türkiyə istiqamətində enerji bağlantıları birlikdə qiymətləndirildikdə Naxçıvan üçün yeni perspektiv meydana çıxır. Məqsəd gələcəkdə yalnız Naxçıvanın enerji tələbatını ödəmək olmaya bilər. Muxtar respublikanın enerji istehsal edən və potensial olaraq enerji ötürülməsində iştirak edən regional mərkəzə çevrilməsi də iqtisadi modelin bir hissəsi ola bilər.
Avropa İttifaqının Cənubi Qafqazda nəqliyyat, enerji və rəqəmsal bağlantıların inkişafına marağının artması göstərir ki, regionda kommunikasiyaların açılması artıq yalnız Bakı ilə İrəvan arasında müzakirə olunan məsələ deyil. Cənubi Qafqaz getdikcə daha böyük Şərq–Qərb iqtisadi sisteminin bir hissəsinə çevrilir. Bu xəritədə isə Naxçıvan kənarda deyil, əksinə, strateji nöqtələrdən birində yerləşir.
Sədərək–Naxçıvan xətti yeni iqtisadi inkişaf zolağı ola bilər. Böyük nəqliyyat layihələrinin iqtisadi təsiri yalnız yoldan keçən yük maşınlarının sayı ilə ölçülmür.
Yol özü ilə kapital gətirir.
Kapital isə anbar, logistika mərkəzi, restoran, hotel, servis, istehsal sahəsi, yaşayış kompleksi, ticarət və xidmət sektoru yaradır.
Bu baxımdan gələcəkdə Sədərək–Naxçıvan xətti xüsusi əhəmiyyət qazana bilər. Sənaye parkı, logistika infrastrukturu və Türkiyə istiqamətində nəqliyyat imkanlarının genişlənməsi eyni coğrafiyada cəmləşərsə, burada muxtar respublikanın yeni iqtisadi inkişaf zolağının formalaşması mümkündür. Bu proses torpağın iqtisadi dəyərindən daşınmaz əmlak bazarına, tikintidən xidmət sektoruna qədər geniş sahəyə təsir göstərə bilər.
Başqa sözlə, söhbət yalnız Naxçıvan iqtisadiyyatının deyil, onun iqtisadi coğrafiyasının dəyişməsindən gedir. İnsanları Naxçıvana qaytaracaq əsas qüvvə iqtisadiyyatdır. Naxçıvan üçün ən həssas məsələlərdən biri insan kapitalıdır.
İllər ərzində daha yaxşı iş və gəlir imkanları axtaran insanların bir hissəsi Bakıya, Türkiyəyə və digər istiqamətlərə üz tutub. İnsanları doğma torpağa qaytarmaq üçün isə yalnız çağırış yetərli deyil.
İnsan üç şeyi görməlidir:
iş, gəlir və gələcək.
Əgər sənaye parkları real istehsal yaratsa, logistika sektoru genişlənsə, turizm inkişaf etsə, xidmət sahələri böyüsə və özəl kapital bölgəyə daxil olsa, Naxçıvan yalnız əhalisini saxlamaq deyil, müəyyən mənada geri dönüş prosesini təşviq etmək imkanına da sahib ola bilər. Prezidentin səfəri zamanı Naxçıvan şəhərində sosial evlər kompleksinin təməlinin qoyulması da iqtisadi inkişafla yaşayış və sosial infrastrukturun paralel aparılmasının vacibliyini göstərir. Çünki iqtisadiyyatın son məqsədi statistik göstəricilər deyil.
Bakı Naxçıvana yeni iqtisadi missiya verir
Prezidentin səfərinin siyasi tərəfi iqtisadi hissəsindən heç də az əhəmiyyətli deyil. Son illərdə Naxçıvanda idarəetmə sisteminin ümumdövlət idarəçilik modelinə daha sıx inteqrasiyası müşahidə olunur.
Prezidentin səfərindən bir gün sonra – avqustun 12-də Naxçıvan Muxtar Respublikasının sosial-iqtisadi inkişafının sürətləndirilməsinə dair əlavə tədbirlər haqqında sərəncamın imzalanması bu baxımdan xüsusi siyasi məna daşıyır. Bu ardıcıllıq göstərir ki, məsələ yalnız yeni obyektlərin açılışından ibarət deyil. Naxçıvan üçün daha böyük iqtisadi transformasiya xətti müəyyənləşdirilir. Bu isə muxtar respublikaya yeni missiyanın verildiyini düşünməyə əsas yaradır.
Naxçıvanda nə dəyişə bilər?
Bütün nəzərdə tutulan layihələr ardıcıl və tam şəkildə həyata keçirilərsə, yaxın illərdə Naxçıvanda fundamental iqtisadi transformasiya baş verə bilər.
Blokada iqtisadiyyatı – tranzit iqtisadiyyatına;
daxili bazara hesablanan istehsal – ixracyönümlü sənayeyə;
coğrafi təcrid – regional bağlantı üstünlüyünə;
enerji təminatı problemi – enerji istehsalı və ixrac imkanına;
Bakı–Naxçıvan iqtisadi əlaqəsi – Azərbaycan–Naxçıvan–Türkiyə istehsal və logistika zəncirinə çevrilə bilər.
Məhz buna görə Prezident İlham Əliyevin Naxçıvana səfərinin tarixi əhəmiyyətini neçə obyektin açılması və ya neçə layihənin təməlinin qoyulması ilə ölçmək doğru olmaz. Əsas məsələ daha böyükdür. Naxçıvana yeni iqtisadi funksiya verilir.
Naxçıvanın yeni tarixi başlayır
XX əsrin böyük hissəsində Naxçıvanın coğrafiyası onun taleyini çətinləşdirirdi. XXI əsrin yeni geosiyasi reallığında isə həmin coğrafiya onun taleyini dəyişə bilər. Dünən blokadada qalmaq Naxçıvanın ən böyük problemi idisə, sabah Azərbaycanla Türkiyə arasında yerləşmək onun ən böyük üstünlüyü ola bilər.
Çünki xəritəyə başqa gözlə baxdıqda Naxçıvanın harada yerləşdiyindən daha çox, nələri birləşdirə biləcəyi görünür. Bir tərəfdə Azərbaycan və Xəzər hövzəsi, onun arxasında Mərkəzi Asiya. Digər tərəfdə Türkiyə və Avropa. Ortada isə Naxçıvan.
Nəqliyyat kommunikasiyalarının açılması, sənayeləşmə, enerji layihələri və özəl kapitalın bölgəyə daxil olması paralel həyata keçirilərsə, illər sonra “blokadada yaşayan Naxçıvan” ifadəsi iqtisadi leksikondan tamamilə çıxa bilər. Onun yerini başqa bir ifadə tuta bilər:
Azərbaycanın Qərbə açılan iqtisadi qapısı.
Prezident İlham Əliyevin 11 avqust səfərinin tarixi mahiyyəti də bəlkə məhz bundadır. Bu səfər Naxçıvanın dünəninə deyil, gələcək onilliklərdə hansı Naxçıvanın qurulacağına verilən siyasi mesaj kimi oxunmalıdır. Çünki yeni regional reallıqda Naxçıvan artıq xəritənin kənarında qalan ərazi deyil. O, yolların kəsişdiyi, iqtisadi maraqların qovuşduğu və Azərbaycanın Türkiyə üzərindən Qərbə açıldığı strateji mərkəzə çevrilmək ərəfəsindədir.
Tural Əhmədov
Siyasi yazar
