“Prezident İlham Əliyevin Özbəkistana son dövlət səfərini yalnız ikitərəfli münasibətlərin inkişafı kontekstində deyil, daha geniş regional geosiyasi proseslər fonunda qiymətləndirmək lazımdır. Hesab edirəm ki, bu səfər Azərbaycanla Özbəkistan arasında artıq formalaşmış strateji tərəfdaşlıq və müttəfiqlik münasibətlərinin keyfiyyətcə yeni mərhələyə keçdiyini nümayiş etdirdi. Avqustun 23-də Prezident İlham Əliyev və Prezident Şavkat Mirziyoyev tərəfindən “Əbədi dostluq haqqında Müqavilə”nin imzalanması bunun ən mühüm siyasi ifadəsidir”.
Bunu millət vəkili Müşfiq Məmmədov 1xeber.media-ya açıqlamasında bildirib.
O deyib ki, burada “əbədi dostluq” anlayışına xüsusi diqqət yetirmək lazımdır:
“Bu, sadəcə diplomatik ritorika deyil. Azərbaycan və Özbəkistan münasibətləri strateji tərəfdaşlıqdan müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəlib, indi isə bu münasibətlərin uzunmüddətli və dəyişən siyasi konyunkturadan asılı olmayan xarakteri ayrıca dövlətlərarası müqavilə ilə təsbit edilir. Prezident İlham Əliyevin səfər ərəfəsində UzA-ya müsahibəsində də vurğuladığı kimi, iki ölkəni ortaq tarix, dil, mədəniyyət və mənəvi dəyərlər birləşdirir və bu möhkəm təməl üzərində qurulan dövlətlərarası münasibətlər son illərdə görünməmiş inkişaf mərhələsinə daxil olub. Məsələnin ikinci və daha geniş geosiyasi tərəfi Azərbaycanla Mərkəzi Asiya arasında münasibətlərin yeni modelinin yaranmasıdır. Azərbaycan artıq yalnız Cənubi Qafqaz ölkəsi kimi deyil, Xəzərin hər iki sahilini birləşdirən siyasi, iqtisadi və nəqliyyat platformasının əsas iştirakçılarından biri kimi çıxış edir”.
Deputat bildirib ki, bu baxımdan Azərbaycan–Özbəkistan tərəfdaşlığı faktiki olaraq Cənubi Qafqazla Mərkəzi Asiya arasında strateji körpü rolunu oynayır:
“Bu prosesdə Orta Dəhlizin əhəmiyyəti xüsusilə böyükdür. Dünyada ənənəvi logistika marşrutlarının siyasi və təhlükəsizlik riskləri ilə üzləşdiyi bir dövrdə Çin və Mərkəzi Asiyadan Xəzər dənizi, Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə vasitəsilə Avropaya uzanan Transxəzər marşrutu alternativ nəqliyyat xəttindən strateji kommunikasiya arteriyasına çevrilir. Özbəkistanın istehsal və ixrac potensialı, Azərbaycanın isə Xəzər dənizi, Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı, Bakı–Tbilisi–Qars və digər nəqliyyat infrastrukturları bu əməkdaşlığı qarşılıqlı tamamlayan sistemə çevirir. Burada mühüm məqam ondan ibarətdir ki, Bakı və Daşkənd yalnız mövcud dəhlizdən istifadə etməyi deyil, onun idarə edilməsində və inkişafında daha fəal rol oynamağı hədəfləyirlər. Prezident Şavkat Mirziyoyev danışıqların yekununda Orta Dəhlizin inkişafını xüsusi qeyd edib, hətta Xəzər üzərindən vahid operator əsasında ayrıca Azərbaycan–Özbəkistan nəqliyyat dəhlizinin yaradılması təşəbbüsünü irəli sürüb. Bu yanaşma reallaşarsa, söhbət sadəcə tranzitdən deyil, vahid logistika və iqtisadi məkanın formalaşdırılmasından gedəcək”.
Deputat sonda qeyd edib ki, bu əməkdaşlıq hər iki ölkəyə bir neçə mühüm strateji üstünlük qazandırır:
“İlk növbədə, Özbəkistan dünya bazarlarına çıxış yollarını şaxələndirir və Azərbaycan vasitəsilə Qara dəniz, Türkiyə və Avropa istiqamətinə daha etibarlı çıxış əldə edir. Azərbaycan isə Mərkəzi Asiyanın böyük iqtisadi və demoqrafik potensialına çıxışını genişləndirərək Şərq–Qərb nəqliyyat sistemində öz rolunu daha da möhkəmləndirir. İkinci mühüm istiqamət nəqliyyat əməkdaşlığının ticarət və investisiya ilə tamamlanmasıdır. Səfərin nəticələri göstərir ki, siyasi yaxınlaşma artıq konkret iqtisadi layihələrə transformasiya olunur. Tərəflər 2030-cu ilədək qarşılıqlı ticarət dövriyyəsinin 1 milyard dollara çatdırılması proqramını, investisiya və ticarət sahəsində razılaşmaların həyata keçirilməsi üzrə fəaliyyət planını və bir sıra digər sənədləri imzalayıblar. Bankçılıq, enerji, tikinti, turizm, dağ-mədən sənayesi, kənd təsərrüfatı və təhsil sahələrində yeni layihələrin həyata keçirilməsi münasibətlərin iqtisadi bazasını əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirir. Üçüncü məqam enerji və nəqliyyatın gələcəkdə daha geniş regional inteqrasiya layihələri ilə birləşməsi perspektividir. Azərbaycan həm enerji resurslarının, həm də yaşıl enerjinin Avropaya ötürülməsi istiqamətində mühüm infrastruktura malikdir. Mərkəzi Asiyanın böyük bərpaolunan enerji potensialının gələcəkdə Xəzər üzərindən Azərbaycan vasitəsilə Qərb bazarlarına çıxarılması Azərbaycan–Özbəkistan əməkdaşlığının strateji çəkisini daha da artıra bilər. Bütün bunlarla yanaşı, prosesin Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində xüsusi siyasi əhəmiyyəti var. Azərbaycan və Özbəkistan arasında dərinləşən münasibətlər türk dövlətləri arasında əməkdaşlığın yalnız tarixi-mədəni yaxınlıq üzərində deyil, konkret nəqliyyat, enerji, investisiya və təhlükəsizlik maraqları üzərində qurulduğunu göstərir. Bu isə Türk dünyasının Avrasiya məkanında daha müstəqil iqtisadi və geosiyasi aktora çevrilməsi üçün mühüm şərtdir. Prezident İlham Əliyevin Özbəkistana səfərinin strateji əhəmiyyəti ondadır ki, Bakı–Daşkənd xətti artıq iki paytaxt arasındakı münasibətlər çərçivəsindən çıxaraq Cənubi Qafqaz–Xəzər–Mərkəzi Asiya geosiyasi oxunun əsas elementlərindən birinə çevrilir. Azərbaycan bu sistemdə Mərkəzi Asiyanın Qərbə açılan əsas qapılarından biri, Özbəkistan isə Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə iqtisadi və siyasi inteqrasiyasının mühüm tərəfdaşı mövqeyini gücləndirir. Bu səbəbdən Orta Dəhlizə yalnız yükdaşımaların artırılması layihəsi kimi baxmaq düzgün olmazdı. Orta Dəhliz eyni zamanda geosiyasi təsir, iqtisadi suverenlik və strateji seçim imkanları yaradan platformadır. Azərbaycan və Özbəkistanın koordinasiyalı fəaliyyəti isə hər iki dövlətin regional proseslərdə manevr imkanlarını genişləndirir, onların beynəlxalq çəkisini artırır və Avrasiyanın yeni nəqliyyat-iqtisadi arxitekturasının formalaşmasında daha fəal iştirak etməsinə şərait yaradır”.
Aysel Timur
